Outsider art – dansen om het lichaam van een overleden stroming

by Godpipo
0 comment
Zoals je waarschijnlijk niet weet ben ik groot van van de kunststroming Outsider art (ook bekend als Art brut of outsiderkunst). Een genre binnen de kunst dat rond de jaren ’50 van de vorige eeuw in zwang begon te raken toen de Franse kunstenaar Jean Dubuffet een tentoonstelling organiseerde met tekeningen, schilderijen en andere creative van mensen die opgenomen waren in psychiatrische centra. Dubuffet en andere surrealisten waren actieve verzamelaars van dit soort kunst. Ze haalden hun inspiratie hiervoor uit het boek uit 1922 van de psychiater Hans Prinzhorn, waarin hij de creatieve uitingen van zijn patiënten beschreef en probeerde er een artistieke waarde aan te geven. Met name Dubuffet wist met de hulp en kennis van Prinzhorn een aanzienlijke en vooral toonaangevende collectie ‘Art brut’ aan te leggen. In de jaren zeventig werd de term ‘outsider art’ geïntroduceerd en kreeg deze stroming een rechtmatige plaats in de kunstwereld en -geschiedenis. Alleen is nu nog de vraag of de term ‘outsider art’ nog houdbaar is voor hedendaagse kunstenaars. Of er nog wel echte originele outsider art gemaakt wordt en kan worden?

Outsider art in een vogelvlucht

Als kenmerk van outsider art kan je gerust stellen dat de beoefenaars van deze kunststroming zich volledig buiten de conventies van de conventionele kunstwereld plaatsen. Het gaat hier meestal om autodidactische kunstenaars die regels afwijzen of negeren om hun eigen beeldtaal en thematiek (al dan niet obsessief) vorm te geven. De meeste bekende outsider art of art brut kunstenaars waren mensen met een psychiatrische achtergrond, waren opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis of verbleven in penitiaire inrichting. Naar mate de outsider art meer bekendheid trok werden er ook andere stromingen bijgetrokken, zoals volkskunst en naïve kunst. Eigenlijk alles wat afweek van de gestelde normen binnen de kunstwereld, maar wel als zodanig als kunst beschouwd werd, kon opgenomen worden in onder de paraplu van outsider art. Inmiddels is het daardoor ook het verzamelputje van de kunstwereld geworden. Als je niet weet wat voor kunst je maakt, zeg je gewoon dat je outsider art maakt en opeens hoor je er ook bij.

Meer geschiedenis

Toen Debussy nog een voorvechter van de outsider art was werd deze methode niet gehanteerd. Er waren in die dagen nog echt mensen te vinden die puur op basis van hun eigen zielsgeluk en obsessieve gevoelens kunst maakten die het hart van de outsider art stroming vormden. Vanaf de ontdekking van de grondleggers van de art brut, mensen als Adolf Wölfli en Aloïse Corbaz, werden er steeds meer outsider kunstenaars ontdekt. Hier in Nederland zijn er ook genoeg voorbeelden te vinden, waarbij Willem van Genk wel de bekendste is. Iemand waarmee gelijk het hele begrip van wat outsider art moet zijn manco gaat. Eén van de voorwaarden van outsider art is dat de beoefenaar geen kennis heeft van de regels van de conventionele kunstwereld, dat het werk gemaakt wordt vanuit een isolatie van de begrippen van kunst. En dat gaat bij Willem van Genk niet op. Hij heeft gestudeerd aan de kunstacademie in Den Haag. Was bevriend met enkele kunstenaars en was zichtbaar beïnvloed door de kunst die op dat moment gemaakt werd. De enige reden dat zijn werk tot de outsider art gerekend wordt, is vanwege zijn opnames in psychiatrische inrichtingen en dat hij last had van psychoses. Eigenlijk doet deze hele classificering zijn werk gigantisch te kort, want het is veel meer dan slechts outsider art. Niet dat outsider art opeens minder is dan gewone conventionele kunst, maar er wordt wel een beetje neerbuigend op neergekeken vanuit de gebruikelijke kunstwereld.

 Een blik op outsider art

Of de neerbuigende blik vanuit de kunstwereld komt doordat outsider art de verzamelplaats van alles wat niet conventioneel is of dat de hele stroming inmiddels uitgegroeid is waar de grootste rommel verheven moet worden tot kunst, omdat de maker toevallig een psychiatrische stoornis heeft wil ik onbeantwoord laten. Het feit is dat die blik er is. Persoonlijk vind ik die blik volledig onterecht en aan de andere kant begrijp ik ook volledig waar die blik vandaan komt. Als je naar het werk van Willem van Genk, Adolf Wölfi of  Madge Gill kijkt heeft dat iets wat je van kunst verwacht. Het brengt een gevoel over. Nog belangrijker; ze kunnen zich meten met andere kunstenaars uit die tijd, ook al waren ze zich niet altijd bewust van die wereld.  In mijn ogen is dat iets wat het merendeel van de outsider art kunstenaars uit die begintijden van de stroming gemeen hebben. Pas toen de stroming bekendheid kreeg begon de kentering in te zetten. Opeens werd elk werk dat in creatieve therapie gemaakt werd, elke uiting gemaakt door iemand met een psychiatrische aandoening, gebombardeerd tot outsider art. Er worden dingen op die sokkel getrokken die helemaal niets met outsider art of kunst in het algemeen te maken hebben.

De vertroebelde blik van de liefhebbers

Misschien moeten we de vraag eens beantwoorden of outsider art überhaupt wel kunst is. Als je het mij vraagt zeg ik volmondig ‘Ja!’ Zonder mijzelf op de borst te kloppen kan ik best zeggen dat ik genoeg van outsider art en kunst weet om beide te verenigen. Ik heb meer dan genoeg zogenaamde outsider art werken gezien die echt niet onderdoen voor de gerenommeerde kunstenaars van de moderne en hedendaagse kunst. Bij heel veel werken die ik zag in outsider art tentoonstellingen vroeg ik mij af waarom het niet opgenomen werd in de conventionele kunstwereld. Waarom het niet opgenomen werd in de steeds verder groeiende canon van hedendaagse kunst. En gelukkig worden sommige kunstenaars ook uit deze vergaarbak getrokken. Want een vergaarbak is het geworden. 

Outsider art galerie

Een goed voorbeeld is de galerie die is aangesloten bij het Outsider Art Museum in Amsterdam. Geen enkel kwaad woord over het museum zelf en helemaal niet over de collectie die ze beheren of de tentoonstellingen die ze hebben. Het museum is een prachtige weergave van wat de outsider art behelst, maar de galerie is een vergaarbak van iedereen die bij stichting Cordaan creatieve therapie volgt. En dan vaak aangevuld met werken van anderen uit Nederland die elders creatieve therapie volgen. Nu geloof ik absoluut in de voordelen van creatieve therapie, zie ik hoe dit mensen kan helpen en ook de volledige zingeving die deze therapievorm heeft, alleen is het geen kunst wat daar geproduceerd wordt. Tenminste in 98% van de gevallen is het geen kunst en hoort het ook niet als zodanig te koop aangeboden worden.

De dans rond het overleden lichaam

Terug naar de essentie van outsider art, waarbij gesteld is dat het kunst is van mensen die zonder enige kennis van de conventionele regels van de kunstwereld hun ziel en zaligheid storten in de werken die ze maken. De wetenschap dat ze niet beinvloed zijn door de werken van andere kunstenaars, door de ideeën van hoe het hoort, perspectief, vorm en materiaalkeuze. Dat ze, zoals Debussy zei, kunst maken in de zuiverste vorm. Ruwe diamanten die als je ze probeert te slijpen juist datgene kwijtraken wat ze tot diamant maken. In deze tijd van het internet, mobiele telefoons en dat iedereen aangesloten is bij iedereen op de wereld, is het onmogelijk deze essentie nog vol te houden. De enige plaatsen waar je dit nog kan vinden is in van de buitenwereld afgesloten stammen, bij mensen die sinds de jaren zeventig de bewoonde wereld niet meer gezien hebben. En waar vind je die laatste nog? Bij de eerste moet je jezelf überhaupt afvragen of het wel outsider art is, omdat de meeste kunst die in zulke afgesloten, primitieve stammen gemaakt wordt een ceremoniële functie heeft.

Een afgesloten hoofdstuk

Je kan gerust stellen dat hedendaagse outsider art niet bestaat. Gezien de defenitie van outsider art is het onmogelijk geworden om nog nieuwe, originele outsider art te maken. Iedereen die momenteel zichzelf nog wil scharen onder de paraplu van outsider art maakt; of zulke rommel dat geen weldenkend mens het kunst zou noemen, of durft er niet voor uit te komen dat ze zulke rommel maken dat geen weldenkend mens het kunst gaat noemen. De enige werkelijk originele en nieuwe outsider art die nog toegevoegd kan worden zijn van kunstenaars, die hun werk maakte voor de jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw. Mensen die momenteel nog niet ontdekt zijn. Waarvan hun werk op rommelmarkten, bij inboedelverkopen en in garage sales aangeboden zal worden. Buiten dat om is de outsider art een volledig afgesloten hoofdstuk.

Afgesloten om open te blijven

Neemt niet weg dat het wel een uiterst interessante stroming is en blijft binnen de kunstgeschiedenis. Binnen de outsider art vind je werken die zó afwijken van wat je normaal in musea en galerieën ziet dat je drie, vier keer moet kijken om te begrijpen waar je eigenlijk naar kijkt. En zelfs dan weet je nog niet helemaal wat je eigenlijk gezien hebt. Outsider art gaat voorbij het experimenteren in de kunst. Voorbij het onderzoek en de wens om een verhaal zover uit te diepen dat je het tot in elke hoek kan voelen. Het zijn werken waar je de obsessies in kan zien, het ontbreken van de wens om de kijker te verbazen met wat er voorgesteld wordt en niet is nagedacht over hoe het hoort. Dat de maker gewoon besloot dat het zo hoorde en op een andere manier het niet mogelijk was om het te maken. Dingen die je in de conventionele kunstwereld vrij zelden tegenkomt. Het is een wereld van onbevangenheid, van logica die buiten de werkelijkheid staat en toch volledig logisch is. Outsider art is kunst zoals kunst moet zijn, met een extra laagje. Het is jammer dat we dat nu niet meer kunnen maken, maar gelukkig hebben we genoeg om onszelf over te verbazen.

 

 

 

Bronnen:
1. What is outsider art – video van Christie’s
2. Museum of Everything -reizende expositie van outsider art
3. Hard/Hoofd – Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu
4. Museum Dr. Guislain
5. Museum van de geest

 

Walls of Napoleon - inkt op papier - 2021
The opposite of earthquakes - 2021
Be kind or deer - 2020
Inside the dream syndicate - 2020

You may also like

Leave a Comment